1. Inleiding: het aangeboren immuunsysteem in het centrale zenuwstelsel
Het aangeboren immuunsysteem vormt de eerste en snelste verdedigingslinie van het lichaam tegen schadelijke prikkels, waaronder infecties en steriele cellulaire schade. De belangrijkste functie is het herkennen van gevaren en het snel activeren van een ontstekingsreactie om weefselschade te beperken en homeostase te herstellen.
Deze herkenning gebeurt via gespecialiseerde eiwitten die bekendstaan als pattern recognition receptors (PRR’s). Deze receptoren detecteren twee hoofdtypen signalen:
- Pathogen-associated molecular patterns (PAMPs): afkomstig van micro-organismen zoals bacteriën, virussen en schimmels
- Damage-associated molecular patterns (DAMPs): afkomstig van beschadigde of gestreste gastheercellen
In het centrale zenuwstelsel (CZS) worden PRR’s tot expressie gebracht door verschillende celtypen, waaronder:
- Microglia (de belangrijkste immuuncellen van de hersenen)
- Astrocyten
- Neuronen
- Oligodendrocyten
- Endotheelcellen
- Perivasculaire macrofagen
PRR’s worden ingedeeld in:
- Membraangebonden receptoren, zoals Toll-like receptoren (TLR’s), die extracellulaire signalen detecteren
- Intracellulaire receptoren, zoals NOD-like receptoren (NLR’s) en AIM2-like receptoren (ALR’s), die intracellulaire stress of infectie herkennen
Een belangrijke subgroep van deze intracellulaire PRR’s is verantwoordelijk voor de vorming van inflammasomen, multimeer-eiwitcomplexen die een centrale rol spelen in neuro-inflammatie en neurodegeneratie.
2. Wat zijn inflammasomen? Basismechanismen
Inflammasomen zijn cytosolische multiproteïnecomplexen die inflammatoire caspases activeren, voornamelijk caspase-1.
Na activatie veroorzaken inflammasomen drie belangrijke processen:
2.1 Activatie van pro-inflammatoire cytokines
Caspase-1 zet inactieve precursoren om in actieve cytokines:
- Pro-IL-1β → IL-1β
- Pro-IL-18 → IL-18
Deze cytokines spelen een sleutelrol in ontsteking in het zenuwstelsel.
2.2 Inductie van pyroptose
Inflammasomen veroorzaken ook pyroptose, een inflammatoire vorm van geprogrammeerde celdood.
Het proces omvat:
- Activatie van caspase-1 (of caspase-4/5/11 afhankelijk van soort)
- Splitsing van gasdermin D (GSDMD)
- Vorming van poriën in het celmembraan
- Celswelling en ruptuur
- Vrijgave van intracellulaire ontstekingsmediatoren
Pyroptose versterkt ontsteking door de vrijlating van:
- IL-1α
- HMGB1
- Andere DAMP’s
2.3 Structuur van inflammasomen
Inflammasomen bestaan meestal uit:
- Sensor-eiwitten (NLR’s, ALR’s of pyrin)
- Adaptoreiwit ASC
- Effector: procaspase-1
ASC verbindt sensor en caspase via domeinen (PYD en CARD), waardoor activatie mogelijk wordt.
Sommige inflammasomen (zoals NLRC4) kunnen caspase-1 direct activeren zonder ASC, hoewel ASC de efficiëntie verhoogt.
3. Typen inflammasomen en activatiesignalen
Verschillende inflammasomen reageren op specifieke stimuli:
- NLRP1: bacteriële toxines
- NLRC4: bacteriële flagellen en secretiesystemen
- AIM2: cytosolisch dubbelstrengs DNA
- Pyrin-inflammasoom: verstoring van RhoA-signalen
- NLRP3: zeer diverse stimuli zoals:
- ATP
- Urinezuurkristallen
- Amyloïde-β aggregaten
- Virale en bacteriële componenten
NLRP3-inflammasoom: de centrale speler
NLRP3 is het best bestudeerde inflammasoom vanwege zijn rol in veel ziekten.
Activatie gebeurt in twee stappen:
- Primingfase: NF-κB verhoogt expressie van NLRP3 en pro-IL-1β
- Activatiefase: assemblage en activatie van het complex
4. Inflammasomen in het centrale zenuwstelsel
Inflammasomen hebben zowel beschermende als schadelijke functies in het CZS.
4.1 Fysiologische functies
IL-1β en IL-18 zijn betrokken bij:
- Synaptische plasticiteit
- Cognitie
- Leerprocessen
- Geheugen
4.2 Pathologische functies
Overmatige activatie leidt tot:
- Chronische neuro-inflammatie
- Neuronale schade
- Celdood
- Disfunctie van de bloed-hersenbarrière
4.3 Betrokken celtypen
Inflammasomen komen voor in:
- Microglia
- Astrocyten
- Neuronen
- Oligodendrocyten
- Endotheelcellen
Dit toont aan dat neuro-inflammatie een multicellulair proces is.
5. Inflammasomen bij neurodegeneratieve ziekten
5.1 Multiple Sclerose (MS)
MS is een chronische auto-immuunziekte van het CZS.
Belangrijke kenmerken:
- Verhoogde IL-1β en IL-18
- Activatie van NLRP3
- Caspase-1 en ASC verhoogd in laesies
In diermodellen:
- NLRP3-deficiëntie vermindert ziekte
- Caspase-1-remming verbetert symptomen
- IL-1β bevordert immuuncelinfiltratie
5.2 Beroerte (Stroke)
Bij ischemische beroerte:
- NLRP1, NLRP3, NLRC4 en AIM2 betrokken
- IL-1β verhoogd in patiënten
- Remming van inflammasomen vermindert hersenschade
5.3 Traumatisch hersenletsel (TBI)
Na TBI:
- Verhoogde caspase-1 en ASC
- Pyroptose draagt bij aan neuronale schade
- IL-1β is belangrijk in vroege fase
- IL-18 in latere fase
5.4 Ziekte van Alzheimer
Alzheimer wordt sterk beïnvloed door inflammasoomactivatie.
Mechanismen:
- Amyloïde-β activeert NLRP3 in microglia
- Caspase-1 verhoogt IL-1β
- Chronische ontsteking versnelt neurodegeneratie
Belangrijk:
- NLRP3-remming verbetert geheugen
- Caspase-1-remming vermindert plaques
- ASC-deeltjes kunnen amyloïd verspreiden
5.5 Amyotrofische laterale sclerose (ALS)
Kenmerken:
- Activatie van caspase-1
- Verhoogde IL-1β
- NLRP3 en NLRC4 betrokken
Klinische resultaten met IL-1 remmers zijn beperkt, wat wijst op complexe pathogenese.
5.6 Ziekte van Parkinson
Belangrijke bevindingen:
- α-synucleïne activeert NLRP3
- IL-1β verhoogd in patiënten
- Caspase-1 draagt bij aan neuronale toxiciteit
5.7 Prionziekten
- IL-1β verhoogd
- NLRP3 betrokken in microglia
- Rol in ziekteprogressie lijkt beperkt
5.8 Ziekte van Huntington
- Caspase-1 activeert huntingtine-afbraak
- Remming vertraagt ziekteprogressie

6. Therapeutische strategieën gericht op inflammasomen
6.1 Huidige behandelingen
Gericht op IL-1 pathway:
- Anakinra
- Canakinumab
- Rilonacept
Beperkingen:
- Geen effect op pyroptose
- Slechte BBB-penetratie
- Infectierisico
6.2 Nieuwe remmers
Belangrijke doelwitten:
- NLRP3-remmers (zoals MCC950)
- Caspase-1-remmers (VX-765)
- GSDMD-remmers
6.3 Pyroptose als therapeutisch doel
Remming van GSDMD voorkomt:
- Cellyse
- Cytokine-afgifte
- Weefselschade
7. Conclusie en toekomstperspectieven
Inflammasomen spelen een centrale rol in neuro-inflammatie en neurodegeneratie.
Belangrijkste conclusies:
- Inflammasomen koppelen immuunactivatie aan neuronale schade
- NLRP3 is de belangrijkste maar niet enige speler
- Pyroptose is een sleutelmechanisme
- Meerdere hersenceltypen zijn betrokken
Toekomstig onderzoek moet zich richten op:
- Celtype-specifieke mechanismen
- Betere dier- en humane modellen
- BBB-doordringende geneesmiddelen
- Remming van zowel inflammasomen als pyroptose













